बालीको जीवन्त हिन्दू संस्कृति हजार मन्दिरको टापु जहाँ प्रकृति आत्मा र समुदाय एकसाथ फुल्छन्

आज अनलाइन खबर मा अमृता लम्साल जी को एउटा लेख देखे बालीमा भेटिएको फरक हिन्दू रीति र संस्कृति बालीमा दुइटा विवाह गर्न पुग्ने खर्चले पनि एउटा अन्तिम संस्कार गर्न धौ–धौ हुनेरहेछ। कतिपय परिवारको जिन्दगीमा विवाह र अन्तिम संस्कारले ऋणमा चुर्लुम्म डुबाउने रहेछ। कता बालीको हिन्दुहरु को जीवन दुखदायी छ भन्ने एंगल बाट लेख आएको हो कि भन्ने लाग्यो यदि म पुगेको भए सायद मैले यसरि लेख्थे होला भन्ने सोचेर यो लेख तयार पारेको हो । लेखक को हेराइ बुझाइ कस्तो हुने भन्ने समेत फरक हुन्छ ?

बालीको जीवन्त हिन्दू संस्कृति हजार मन्दिरको टापु जहाँ प्रकृति आत्मा र समुदाय एकसाथ फुल्छन्  

दीपक आचार्य  
२०८२ कात्तिक १८ गते 

बाली पुग्दा लाग्यो हिन्दू धर्म एउटा बाटो होइन हजार बाटोहरूको सङ्गम हो। नेपाललाई इतिहासकारहरूले मन्दिरको देश भनेका छन् तर बाली त हजार मन्दिरको टापु रहेछ। यहाँ हरेक घर एउटा मन्दिर हो हरेक खेत एउटा पूजा स्थल हो हरेक गल्लीमा देवताको आशीर्वाद बग्छ। दिन पूजाबाट सुरु हुन्छ प्रार्थनामा टुंगिन्छ र बीचमा जीवनको हरेक पल समुदायसँग जोडिन्छ।  

बालीको हिन्दू संस्कृति नेपाल र भारतको भन्दा फरक छ तर यो फरक विविधताको सौन्दर्य हो एकताको प्रमाण हो। यहाँ मूर्तिपूजा कम छ आत्मा र प्रकृतिको सम्मान बढी छ। यहाँ पैसाको खर्च होइन आस्थाको गहिराइ छ। यहाँ मृत्युको शोक होइन जीवनको उत्सव छ।  

यो लेख मेरो व्यक्तिगत यात्रा होइन गहिरो अध्ययन स्थानीयसँगको लामो कुराकानी मन्दिरहरूको अवलोकन संस्कृतिको गहिराइमा डुबेर तयार पारिएको विश्लेषण हो। बालीको हिन्दू संस्कृतिलाई पूर्ण सकारात्मक दृष्टिकोण बाट प्रस्तुत गर्दै यसको हरेक पक्षलाई जीवन्त प्रेरणादायी र विश्वव्यापी सन्देश को रूपमा हेर्ने प्रयास गरिएको छ।  

साङ ह्याङ टुन्ग्गल अदृश्य शक्तिको सर्वोच्च सम्मान  

बालीका हिन्दूहरूको विश्वासको केन्द्रमा साङ ह्याङ टुन्ग्गल छ अर्थात् एउटै सर्वोच्च शक्ति। यो शक्ति नदेखिने तर सर्वव्यापी छ। मूर्तिमा होइन आत्मामा बस्छ।  

हरेक बिहान पद्मासन खाली सिंहासनमा भगवान अवतरित हुन्छन् भन्ने विश्वास छ। त्यसैले बिहान सबेरै कागजका प्लेट वा पातका डोना मा भात फलफूल फूल धूप पानी मिठाई चढाइन्छ। यो प्रकृतिको उपहारलाई फिर्ता दिने सुन्दर तरिका हो।  

पूजा सकिएपछि पुजारीले चामलका तीन गेडा हातमा दिन्छन्। ती गेडा निधारमा टाँसेर पवित्र जलसँग ग्रहण गरिन्छ। यो आशीर्वाद शुद्धता र कृतज्ञताको प्रतीक हो।  

बालीका हिन्दूहरू त्रिदेव ब्रह्मा विष्णु शिवलाई ट्रिनिटी गड भन्छन्। तर यी तीनै शक्तिको स्रोत साङ ह्याङ टुन्ग्गल हो। यो हिन्दू दर्शनको एकत्वको उत्कृष्ट उदाहरण हो।  

रामायण र महाभारतका कथाहरू यहाँ गीति नाट्य मा प्रस्तुत गरिन्छ। केक डान्स बारोङ डान्स लेगोङ डान्स मार्फत पर्यटकलाई हिन्दू कथाहरूको सौन्दर्य देखाइन्छ। यो संस्कृति संरक्षण र पर्यटनको जीवन्त सङ्गम हो।  

न्यापि विश्वकै अनौठो नयाँ वर्ष शान्तिको सन्देश  

बालीको नयाँ वर्ष न्यापि हो। यो मौन दिवस हो ध्यानको उत्सव हो प्रकृतिसँग एकताको पर्व हो।  

हरेक वर्ष सामान्यतया मार्च अप्रिलमा न्यापि मनाइन्छ। बिहान ६ बजेदेखि अर्को दिन बिहान ६ बजेसम्म बाली पूर्ण रूपमा बन्द हुन्छ। कुनै सवारी साधन चल्दैन। पसल होटल रेस्टुरेन्ट बन्द। घरमा एउटा मधुरो बत्तीमात्र बालिन्छ। डेनपासार अन्तर्राष्ट्रिय एयरपोर्ट पनि बन्द।  

यो विश्वको एकमात्र ठाउँ हो जहाँ अन्तर्राष्ट्रिय एयरपोर्ट २४ घन्टा बन्द हुन्छ शान्तिको सन्देश को लागि।  

क्याटुर ब्राटा पेन्येपियान भनिने यो दिनमा आत्मबोध ध्यान प्रकृति पूजा र नकारात्मक शक्तिको नाश गरिन्छ। पेचालाङ समुदाय प्रहरी सडकमा खटिन्छन्। पर्यटकहरू पनि यो मौनमा सहभागी हुन्छन्।  

न्यापि विश्वलाई शान्तिको सन्देश दिन्छ। यो हिन्दू दर्शनको ध्यान र संयमको जीवन्त अभ्यास हो।  

मन्दिरहरू चार प्रकारका हजार सङ्ख्यामा  

बालीलाई थाउज्यान्ड टेम्पल आइल्यान्ड भनिन्छ। यहाँ हरेक घर गाउँ खेत र पेशामा मन्दिर छ। मन्दिरहरू चार प्रकारका छन्।  

१ पारिवारिक मन्दिर पेमाक्सान  
घरको कम्पाउण्डभित्रै बनाइन्छ। पुर्खाको खरानी सानो मूर्तिमा राखिन्छ आत्माको संरक्षण मा विश्वास। जेठा छोरा घरमै बस्छन् परम्परा र जिम्मेवारीको निरन्तरता। बाहिरका मानिसलाई प्रवेश दिइँदैन तर पवित्र जलले चोख्याएर जान सकिन्छ।  

२ गाउँ मन्दिर पुरा देसा  
गाउँको प्रवेशद्वारमा। औंसी र पूर्णिमा मा मात्र खुल्छ। ब्रह्मा रातो छतरी विष्णु कालो शिव सेतो सद्भाव र सन्तुलनको प्रतीक। गाउँलेहरूले साझा पूजा गर्छन् समुदायको एकता।  

३ सार्वजनिक मन्दिर पुरा पुब्लिक  
पर्यटकलाई खुला। पूजा सामग्री लिएर वा पुजारीको आशीर्वाद पछि मात्र माथि जान सकिन्छ। बेसाकिह मन्दिर तिरता एम्पुल उलुवाटु विश्वप्रसिद्ध।  

४ पेशागत मन्दिर  
शिक्षक कालीगढ व्यापारी किसान का लागि। देवी श्री लक्ष्मी धान र पानीकी देवी। हरेक खेतमा सानो पूजा स्थल। प्रजापति मन्दिर मृत्यु संस्कारपछि चोख्याउन।  

हरेक खेतमा सिमेन्टको लठ्ठामा श्री लेखेर पूजा गरिन्छ कृषि र प्रकृतिको कृतज्ञता को सुन्दर प्रतीक।  

Ngaben मृत्युलाई उत्सव बनाउने अनुपम कला  

बालीको अन्तिम संस्कार Ngaben हो। यो मृत्युको शोक होइन जीवनको उत्सव हो। आत्माको मुक्ति र प्रकृतिमा फिर्ती को पर्व हो।  

Ngaben को तैयारी  
मृत्यु पछि गाउँलेहरू एकजुट हुन्छन्। नौ दिनसम्म खाना संगीत नाच समुदायको साझा उत्तरदायित्व। लेम्बु साँढे वा गाईको काठको पुतला। रथ ११ तलासम्म जात अनुसार रंग।  

जात अनुसार रंग  
ब्राह्मण सेतो साँढे सेतो गाई  
क्षेत्री कालो साँढे कालो गाई  
वैश्य खैरो साँढे खैरो गाई  

प्रोसेसन  
संगीत ढोल नाच सहित खट बोकेर। चौबाटोमा तीन चक्कर आत्माले मोक्ष प्राप्त होस्। जलाउने ठाउँ सम्म भव्य जुलुस।  

सामूहिक Ngaben  
आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारले ५१० वर्षमा सामूहिक Ngaben गर्छन्। कसैलाई पनि एक्लो छोडिँदैन समुदायको साथको उत्कृष्ट उदाहरण।  

अन्तिम चरण  
तेस्रो दिनमा अस्तु विसर्जन समुद्र नदी वा पवित्र ठाउँमा। प्रजापति मन्दिरमा पूजा आत्मा शान्त होस्।  

Ngaben पैसाको खर्च होइन आस्थाको अभिव्यक्ति हो। समुदायको एकता संस्कृतिको निरन्तरता हो।  

नामकरण सरलता र समानताको सुन्दर परम्परा  

बालीमा बच्चाको नाम जन्म क्रम अनुसार राखिन्छ।  
१ जेठो वायान पुटु गेडे  
२ माहिलो मादे  
३ साहिँलो न्योमान कोमाङ  
४ चौथो केतुत  
५ पाँचौं बालिक वायान फेरि जेठो  

यो समानता सरलता र निरन्तरताको प्रतीक हो। कुनै भेदभाव छैन सबै समान छन्।  

इतिहास जाभाबाट बालीसम्मको संस्कृति यात्रा  

१५औं शताब्दीमा माजापाहित साम्राज्य को पतन हुँदा जाभाका हिन्दू बौद्धहरू बाली भागे। उनीहरूले भव्य मन्दिरहरू बनाए संस्कृति संरक्षण गरे।  

बेसाकिह मन्दिर बालीको सबैभन्दा पवित्र। मेरु शैली ११ तलासम्म कालो ताडको रेसाको छाना। काठ र ढुंगाको कलात्मकता विश्वप्रसिद्ध।  

बाली हिन्दू संस्कृतिको जीवन्त सङ्ग्रहालय हो।  

आर्थिक र सामाजिक संरचना  

बालीनिजहरूको कमाइको ठूलो हिस्सा पूजा संस्कार र मन्दिरमा जान्छ। यो खर्च होइन लगानी हो आस्था समुदाय र संस्कृतिमा।  

पर्यटन मुख्य आयस्रोत। काष्ठकला माटोका सामग्री बाटीक कपडा संस्कृतिसँग जोडिएको उद्योग। क्रुज शिपमा काम युवाहरूले विश्व भ्रमण गर्छन् तर घर फर्किन्छन्।  

महिलाहरूको स्थान  

रजस्वला भएकी महिला मन्दिर जान पाउँदिनन् तर घरको सबै काम गर्छिन्। देवी श्री लाई धानकी देवी मानिन्छ महिलाको सम्मान।  

निष्कर्ष बाली हिन्दू धर्मको जीवन्त आयाम  

बालीले देखाउँछ हिन्दू धर्म विविधतामा एकता हो। यहाँ प्रकृति पूजा छ समुदायको साथ छ आत्माको सम्मान छ जीवनको उत्सव छ।  

यो ८ दिनको यात्रा होइन हिन्दू दर्शनको गहिराइमा डुब्ने अवसर हो। बालीले विश्वलाई सिकाउँछ शान्ति एकता र आस्था बिना जीवन अधुरो छ।  

लेखक  
पत्रकार संस्कृति विश्लेषक एवं यात्रा लेखक  हुन् 

फोटो चाहि अनलाइन खबर बाट तानेर राखेको जानकारी गराउन चाहन्छौ