GEN-Z – केवल उमेर होइन, समय र सोचको प्रतिबिम्ब हो

आजको समय “GEN-Z” भन्ने शब्दले गुञ्जिएको छ। धेरैले यसलाई केवल १३ देखि २८ वर्षको उमेर समूह भनेर बुझ्छन्। तर GEN-Z केवल उमेरको संख्या होइन, यो सोच, संस्कार, हुर्काइ र समयको नाम हो। समयले बनाएको नयाँ परिस्थितिले नयाँ पुस्ताको चेतनालाई आकार दिएको छ। त्यसैले यो पुस्तालाई बुझ्न, केवल जन्मवर्ष हेरेर होइन, उनीहरूको जीवनशैली, मानसिकता, वातावरण र आकांक्षासम्म पुग्नुपर्छ।

GEN-Z को बाल्यकाल स्मार्टफोन, इन्टरनेट र सामाजिक संजालसँगै बित्यो। उनीहरूका खेलौनाहरू केवल बाहिरका काठका गाडी र डोली होइन, भर्चुअल गिफ्ट, गेम र युट्युब भिडियो पनि थिए। उनीहरूलाई ‘डिजिटल सन्तान’ भन्ने गरिन्छ किनकि जन्मसाथै तिनीहरू डिजिटल प्रवाहमा मिसिएका थिए।

यसले उनीहरूलाई दुई किसिमको प्रभाव पारेको छ।

१) उनीहरूको सोचको गति – जानकारी छिटो पाउने, छिटो प्रतिक्रिया दिने, र छिटो नतिजा खोज्ने बानी।

२) उनीहरूको पहिचान – समाजको परम्परागत ढाँचामा होइन, अनलाइन प्लेटफर्मका प्रयोगशालामा पहिचान निर्माण भएको छ उनिहरुको ।

अघिल्लो पुस्ताको सपना स्थायि जागिर थियो सरकारी जागिर, स्थायी पद, दीर्घकालीन सुरक्षा। GEN-Z को सपना चाहिँ यति मात्र होइन। उनीहरूले स्थायी रोजगारीसँगै स्वतन्त्रता, लचकता र आत्म-विकास खोज्छन्। फ्रिलान्सिङ, इन्टरनेटमार्फत व्यवसाय, साना स्टार्टअप, डिजिटल क्रिएशन – यी नै उनीहरूको संसार हो। तर यस्ता काम अस्थायी र अनिश्चित हुन सक्छन्, जसले दीर्घकालीन योजना बनाउन गाह्रो पार्छ। त्यसैले स्थायी जागिर भन्नुको अर्थलाई यहाँ “स्थायी रोजगारी वा स्थिर पेशा” भन्न सकिन्छ, जसको चाहना अझै छ तर तरिका फरक छ।

GEN-Z को सोचमा विविधता र समावेशीत्व प्राथमिक छन्। उनीहरूले लिङ्ग, जाति, धर्म, यौनिकता आदिमा अघिल्लो पुस्ता जस्तो कठोर रेखा तान्दैनन्। “म को हुँ?” भन्ने प्रश्न उनीहरूले केवल व्यक्तिगत रूपमा होइन, सामाजिक रूपमा पनि गर्छन्। उनीहरूले अनलाइन अभियानमार्फत अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउँछन्, र कुनै पनि गलत व्यवहारलाई चुनौती दिन डराउँदैनन्।

GEN-Z लाई प्रविधिप्रेमी भन्न सकिन्छ, तर केवल प्रविधि प्रयोग गरेर होइन, प्रविधिसँगै बढेको पुस्ता भनेर बुझ्नु पर्छ। उनीहरूले अनलाइन शिक्षा, भर्चुअल मित्रता, डिजिटल कला, र डिजिटल व्यापारलाई सामान्य ठान्छन्। तर यस्तै प्रविधिको अर्को पाटो पनि छ – अनलाइन अल्गोरिदमले उनीहरूको सोचलाई बक्सभित्र राख्ने खतरा पनि छ । लगातार त्यही प्रकारको सूचना देख्दा मान्छेको फरक दृष्टिकोण हराउँछ। यसलाई “information bubble” भनेर बुझ्न सकिन्छ। अहिले नेपालमा भएको यहि इन्फर्मेशन बबल हो । नेताहरुले देश लुटे यी भ्रस्ट भए देश खत्तम गरे आदि इत्यादी ।

त्यस्तै, “इन्फो डम्प” भन्ने शब्दलाई हामी “सूचना ओभरलोड” भन्न सक्छौं। जानकारीको बाढीले वास्तविकतालाई विकृत गर्न सक्छ। यसैले GEN-Z लाई केवल “प्रविधिप्रेमी” भनेर श्रद्धा गर्नु पर्याप्त छैन; उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्य र स्वतन्त्र सोच जोगाउन पनि सहयोग गर्नुपर्छ। पछिल्लो 5/7 बर्षदेखी नेता खराब हुन भन्ने कुराको इन्फो डम्प भएको हो ।

GEN-Z ले सम्बन्धलाई पारदर्शिता र आपसी समझमा राख्छ। प्रेम, मित्रता, सहकार्य – सबैमा स्पष्ट संवाद र सीमाको सम्मान माग्छ। मानसिक स्वास्थ्यको कुरा मुख खोल्न उनीहरू हिच्किचाउँदैनन्। अघिल्लो पुस्ताले लाज मान्ने धेरै कुरा अहिले उनीहरूले सामान्य र आवश्यक ठान्छन्।

यस्तो संवेदनशीलता समाजमा यस्ले सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ, तर पुराना पुस्ताले यसलाई कमजोरी ठान्ने जोखिम पनि छ। पुरानो पुस्ताले बुझ्नुपर्छ – संवेदनशीलता कमजोरी होइन, नयाँ सोचको परिणाम हो।

GEN-Z को राजनीति केवल भोट हालेर सीमित हुँदैन। उनीहरू मुद्दा-केन्द्रित छन् – वातावरणीय संकट, शिक्षा, रोजगारी, लैङ्गिक समानता, मानव अधिकार। उनीहरूले छोटो तर तीव्र अभियान सञ्चालन गर्छन्। ह्यासट्याग, डिजिटल क्याम्पेन, भर्चुअल कार्यक्रम – यी नै उनीहरूको आन्दोलनको हतियार हुन्। जस्को कारण बालेन रबि हर्क हरुले चुनाबमा जित हासिल गरे ।

यो पुस्ता नेतृत्व खोज्छ तर पुरानो शैलीको नेतामा मात्र होइन। उनीहरू आपसी नेटवर्क र समुदायमा नेतृत्व विकास गर्छन्। यसले नयाँ प्रकारको राजनीति जन्माएको छ – लचिलो, तत्काल प्रतिक्रिया दिने र विश्वव्यापी जालोमा जोडिने।

पहिला कला भन्नासाथ चित्र, कविता, संगीत सम्झिन्थ्यौं। अब कला छोटो भिडियो, मिम, डिजिटल चित्रकला, पोडकास्ट, भर्चुअल प्रदर्शनजस्ता स्वरूपमा छ। माइम मा छ माइम शब्दलाई यहाँ नाटकीय प्रस्तुतिहरू भनेर बुझाउन सकिन्छ, जुन बोलि वा संवादविनाको अभिनय हो।

बाथरूम ट्यालेण्ट भन्ने अङ्ग्रेजी भाव छ नेपालीमा आफ्नो व्यक्तिगत सिर्जनात्मक अभ्यास भनेर बुझ्न सकिन्छ । GEN-Z का सदस्यहरूले आफूलाई घरको कोठा वा निजी ठाउँमा अभ्यास गरेर, मोबाइलमा भिडियो खिचेर, इन्टरनेटमा पोस्ट गरेर संसारमा देखाउँछन्। यस्तो अभ्यासले लोकप्रिय संस्कृति को साँचो रूप परिवर्तन गरिदिएको छ।

GEN-Z मानसिक स्वास्थ्यलाई ठूलो मुद्दा मान्छन्। उनीहरूले तनाव, डिप्रेशन, एन्जाइटिबारे खुलस्त बोल्छन्। यो अघिल्लो पुस्तामा ट्याबू जस्तो थियो।

यसको कारण पनि छ –

१) जीवनको गति तेज छ।

२) आर्थिक असुरक्षा छ।

३) अनलाइन प्रतिस्पर्धा र तुलना बढी छ।

४) विश्वव्यापी समस्याहरू (जस्तै जलवायु परिवर्तन) ले दीर्घकालीन चिन्ता बढाएको छ।

त्यसैले उनीहरू योग, ध्यान, आत्म-अनुशासन, र सकारात्मक सोचको अभ्यासमा पनि आकर्षित छन्।

बूढा र नयाँ पुस्ताबीच संवाद

हुन आबश्यक छ

GEN-Z लाई बुझ्न अघिल्लो पुस्ताले आफ्नो दृष्टिकोण बदल्नुपर्छ। यो पुस्ता बिग्रेको भन्नु सजिलो हो, तर यो पुस्ता बदलिएको हो भन्ने बुझ्न जरुरी छ। अघिल्लो पुस्ताले संयम, अनुशासन र ऐतिहासिक अनुभव दिन सक्छ, GEN-Z ले नवप्रवर्तन, साहस र नयाँ दृष्टिकोण दिन सक्छ। यी दुई पुस्ता सहकार्यमा आए भने समाजले दुवैको शक्ति पाउनेछ।

GEN-Z ले पढाइलाई केवल प्रमाणपत्रको रूपमा होइन, कौशल र प्रयोगको रूपमा पनि हेर्छ। उनीहरू अनलाइन कोर्स, माइक्रो-डिग्री, स्किल डेभलपमेन्टजस्ता विकल्प रोज्छन्। उनीहरूलाई सिकाइ लचकदार, प्रयोगात्मक र रोजगारमुखी चाहिन्छ।

GEN-Z अझै परिवारप्रतिको माया राख्छन् तर स्वतन्त्रतालाई पनि प्राथमिकता दिन्छन्। उनीहरू आफ्नो निर्णयमा आवाज दिन चाहन्छन्। विवाह, पेशा, बसोबास – यी बिषयमा स्वतन्त्र छनोट खोज्छन्। यसले कहिलेकाहीं पारिवारिक तनाव ल्याउन सक्छ, तर लामो अवधिमा स्वतन्त्र सोचले समाजलाई अझ लचिलो बनाउँछ।

GEN-Z का युवाहरूले नयाँ प्रविधि, नयाँ सोच, नयाँ व्यापार मोडेल सिर्जना गर्न सक्छन्। उनीहरूको सिर्जनशीलता, जुझारूपना र अन्तर्राष्ट्रिय जालोले नेपालको मात्र होइन, विश्वको सामाजिक रूपान्तरणमा योगदान पुर्‍याउन सक्छ। तर यसको लागि नीति निर्माण गर्ने, रोजगार सिर्जना गर्ने, मानसिक स्वास्थ्य सुदृढ गर्ने र शिक्षा प्रणाली सुधार्ने जिम्मा सरकार र समाज दुवैमा छ।

GEN-Z लाई बुझ्ने हो भने GEN-Z व्यक्ति होइन भनेर बुझौ । यो समय, सोच र वातावरणको प्रतिबिम्ब हो। यो पुस्ताले अघिल्लो पुस्ताको जस्तो सोच्दैन भन्नेमा डर मान्नु पर्दैन। बरु उनीहरूले ल्याएका प्रश्नलाई सुन्ने, उनीहरूको आकांक्षालाई समर्थन गर्ने, र उनीहरूको उर्जालाई सही दिशा दिने काम गर्नुपर्छ।

यसरी मात्र GEN-Z को शक्ति हाम्रो समाजको भविष्यलाई सकारात्मक बनाउने इन्धन हुन सक्छ। उनीहरू कुनै संख्या मात्र होइनन् – समयको नयाँ लहर हुन्। हामीले उनीहरूलाई आलोचना होइन, मार्गदर्शन र सम्मान गर्न सके मात्र भविष्य उज्यालो हुन्छ।