ZEN–Z आन्दोलन र नेपालको राजनीतिक पुनर्जागरण

ZEN–Z आन्दोलन र नेपालको राजनीतिक पुनर्जागरण

नेपालको सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक धरातलमा अहिले एक अद्भुत हलचल छ। यो हलचललाई ठ्याक्कै नाम दिने हो भने त्यो हो – ZEN–Z आन्दोलन। पहिलोपटक नयाँ पुस्ताले पुराना राजनीतिक वाक्यांश मात्र होइन, संरचना र चरित्रलाई नै चुनौती दिएको छ। यो आन्दोलनले दशकौँदेखि विभाजित सामाजिक अभियन्ताहरूलाई एउटै धागोमा बाँध्दै राजनीति तर्फ तानेको देखिन्छ।

सामाजिक अभियन्ताहरू अझैसम्म चुनावमा स्वतन्त्र उम्मेदवार वा दबाब समूहका रूपमा सीमित थिए। तर अबको परिदृश्य फरक छ। उनीहरूमा राष्ट्रको सार्वभौमिकता, पारदर्शिता र नैतिकतामाथि जोड दिने साझा चिन्ता छ। यो साझा चिन्ताले नै नयाँ राजनीतिक शक्ति जन्माउने आधार निर्माण गरिरहेको छ।

दुई ध्रुवीय राजनीतिक भविष्य

नेपालको आगामी दशकमा राजनीति दुई स्पष्ट ध्रुवतर्फ उन्मुख हुने संकेत छ।
१. देशभक्तहरूको पाटी / गठबन्धन
२. पुराना दलहरू र तिनका पुराना अनुहारहरूको गठबन्धन

पुराना दलहरू, जसले दशकलामो सत्तासम्पर्क र राज्यस्रोतको शोषणमार्फत जुन राजनीतिक चलायमानता बनाएका छन्, अब जनभावनाबाट क्रमशः टाढा जाँदैछन्। अर्कोतर्फ, नयाँ पुस्ताले राष्ट्रिय स्वाभिमान, शुद्ध शासन र पारदर्शिता खोज्ने स्पष्ट माग राखेको छ। यही मागलाई अँगाल्दै नयाँ देशभक्त पाटी उदाउने संकेत छ।

रास्वपा, राप्रपा र स्वतन्त्र धार

यस नयाँ ध्रुवीकरणमा रास्वपा र राप्रपा जस्ता दलहरूको स्थान स्पष्ट छैन। रास्वपाका धेरै व्यक्ति अब बन्ने नयाँ देशभक्त पाटीतर्फ तानिन सक्ने सम्भावना छ। केही स्वतन्त्र उम्मेदवार बनेर चुनावी प्रतिस्पर्धामा उत्रिनेछन्। हर्क जस्ता केही  व्यक्तिहरू बाहिर रहन सक्छन् वा स्वतन्त्र रहन सक्छन्। किनकि पछिल्लो उनको ब्यबहारले अपरिपक्वता र सत्ता मोह देखिएको छ यहि कारण पनि हर्क साम्पांग यो देशभक्त पाटीमा अटाउने देखिदैन ।

यस्तो परिदृश्यमा पुराना दलहरूबाट विभाजन भई आएका व्यक्तिहरूको नयाँ संजाल बन्न सक्छ, जसले समाजमा नयाँ प्रकारको नागरिक राजनीत लाई जन्म दिनेछ।

ऐतिहासिक समानता : माओवादी आन्दोलन र नयाँ देशभक्त पाटी

२०६४ सालमा माओवादी पार्टीले गरेको चुनावी सफलता अझै जनताको सम्झनामा छ। पुरानो राजनीतिक बेथिति र असमानतामा आक्रोशित जनताले नयाँ भनेर स्वागत गरेको त्यो पाटीले अत्याधिक मत पाएर सत्ता सञ्चालन गर्‍यो। अहिले पनि त्यस्तै मनोविज्ञान फेरि जन्मिएको छ।

नयाँ देशभक्त पाटी :

• नयाँ पुस्ताको नेतृत्वमा

• देशभक्त एजेन्डामा केन्द्रित

• पारदर्शिता र राष्ट्रहितलाई पहिलो स्थानमा राख्ने

• सामाजिक अभियन्ता र स्वतन्त्र धार मिसिएको संरचना

यस्ता विशेषताले गर्दा यो पाटीलाई प्रारम्भिक चरणमा दुई–तिहाइसम्मको बहुमत दिलाउन सक्नेछ। तर इतिहासले देखाइसकेको छ – यदि आन्तरिक लोकतन्त्र, संस्थागत संरचना र पारदर्शिता नहुँदा, कुनै पनि नयाँ शक्ति अवसरवादको घेरामा पर्न सक्नेछ। जसरि माओबादी सकियो त्यस्तै हुदैन भन्ने ग्यारेन्टी पनि हुदैन पछिल्ला दिनमा ।

सम्भावित चुनावी गणित

यदि नयाँ देशभक्त पाटी जन्मियो भने, देशभक्त मतदाताको ठूलो हिस्सा त्यसमा केन्द्रित हुन सक्छ। पुराना दलहरूबाट मोहभंग भएकाहरूको मत, स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको समर्थन र ZEN–Z पुस्ताको सक्रियता मिलेर ठूलो बहुमत सम्भव छ।

तर सत्ता प्राप्त गर्नु र सत्ता सञ्चालन गर्नु दुई फरक कुरा हुन्। सत्ता सञ्चालनमा असफल हुँदा यस्तै शक्ति टुक्रिन्छन्, विवाद बढ्छ र अन्ततः शक्ति पुनः पुराना दलहरूमै फर्कन्छ। अब बन्ने देशभक्त हरुको पाटीमा बाबुराम हरु पनि जसले माओबादी आन्दोलनलाइ तुहाइदिए माओबादीको आन्दोलन बाट प्राप्त उपलब्धिलाई संस्थागत हुन् दिएनन तसर्थ यस्ता बाबुराम हरु यो देशभक्त पाटीमा पनि आउँ सक्छन बेलैमा चिन्न सकिएन भने यसले पार्ने प्रभाबको कारण दुइ तिहाइ बहुमत ल्याए पनि कालान्तरमा माओबादीकै जस्तो अवस्था आउन  सक्छ ।

दशकपछि : नयाँ नक्सा

१० वर्षपछि नेपालको राजनीतिक नक्शा यसरी देखिन सक्नेछ—

• नेपाली कांग्रेस : गगन थापा जस्ता नयाँ पुस्ताको नेतृत्वमा पुनः बलियो बनेको, तर पुराना र नयाँ धारबीच समायोजन गरेको दल।

• कम्युनिस्ट पार्टी : एकीकृत भइसकेको, पुराना आन्तरिक विवादहरू केही हदसम्म मिलाएको शक्ति।

• नयाँ देशभक्त पाटी : प्रारम्भमा पहिलो–दोस्रो स्थानमा रहे पनि संस्थागत कमजोरी र आन्तरिक द्वन्द्वका कारण तेस्रो स्थानमा खस्ने सम्भावना।

यसबीचमा शुसिला कार्कीको नेतृत्वमा बनेको सरकारको काम निर्णायक हुनेछ। न्यायिक पृष्ठभूमिबाट आएको नेतृत्वले पारदर्शिता, सुशासन र इमानदार नेतृत्वको उदाहरण स्थापित गरेमा जनतामा नयाँ पुस्ताप्रतिको भरोसा अझै बढ्नेछ।

सामाजिक अभियन्ताको भूमिका

सामाजिक अभियन्ता नै नयाँ युगको इन्धन हुन्। उनीहरू सडकमा जति सक्रिय छन्, राजनीतिको संरचना बनाउँदा पनि त्यत्तिकै सक्रिय रहन जरुरी छ। नभए सडकमा उठेको आन्दोलन संसदमा  पुगेर हराउने सम्भावना छ।

यस्तो अवस्थामा राजनीतिक स्वच्छता, नेतृत्व चयनको पारदर्शिता र संगठनात्मक अनुशासन अत्यावश्यक छ।

देशभक्त पाटीको चुनौती

देशभक्त पाटीले सामना गर्ने प्रमुख चुनौतीहरू:

• पुराना दलहरूको गहिरो संरचना

• चुनावी प्रणालीमा पैसा र प्रभावको वर्चस्व

• आन्तरिक नेतृत्च संघर्ष

• राष्ट्रियताको मुद्दा मात्रले देश विकासमा तुरुन्तै परिणाम नल्याउने यथार्थ

यी चुनौतीहरू समाधान नगर्दासम्म देशभक्त पाटी पनि पुरानै ढाँचामा फस्नेछ।

ZEN–Z आन्दोलनले नेपालमा नयाँ सम्भावनाको ढोका खोलिदिएको छ। पुराना दलहरूबाट वितृष्णा र नयाँ पुस्ताको साहसले देशलाई दुई ध्रुवीय राजनीतितर्फ धकेल्दैछ।

• प्रारम्भिक चरणमा देशभक्त पाटीको उदय

• शक्तिशाली बहुमत

• दीर्घकालमा टुक्राव र पुनःस्थापित पुराना दलहरूको प्रभाव

तर यो चक्र तोड्न सकिन्छ — यदि नयाँ पुस्ताले सत्ता, पारदर्शिता र संस्थागत निर्माणमा प्रतिबद्धता देखायो भने। शुसिला कार्की जस्ता नेतृत्वका काम र नयाँ पुस्ताको नैतिकताले यो सम्भावना बढाउँछ।

यसैले, अहिलेको आन्दोलनलाइ सडकमा मात्र सीमित नराखेर, त्यसलाई संस्थागत राजनीतिक संस्कारमा रूपान्तरण गर्न सकियो भने नेपालमा दशकौँपछिको राजनीतिक स्थायित्व र राष्ट्र–निर्माण सम्भव छ।

माथिको फोटो सामाजिक संजाल बाट लिएको हो .