कहिलेकाहीँ जीवनमा सबैभन्दा ठूलो अभाव कुनै वस्तुको हुँदैन, कुनै धनसम्पत्तिको हुँदैन, न त कुनै भौतिक सुखसुविधाकै हुन्छ। सबैभन्दा ठूलो अभाव त त्यो मानिसको हुन्छ, जसलाई आफ्नो भन्न पाइन्छ, तर आफ्नो नजिक पाउन सकिँदैन। जसको नामसँग आफ्नो नाम जोडिएको हुन्छ, तर जसको उपस्थितिसँग आफ्नो दिन र रात जोडिन पाउँदैन। सम्बन्धको प्रमाणपत्र हातमा हुन्छ, सिउँदोमा सिन्दूर हुन्छ, नाडीमा चुरा हुन्छन्, तर मनको आँगनमा भने वर्षौंदेखि प्रतीक्षाको सन्नाटा छाइरहन्छ।

म पनि आज त्यही सन्नाटाभित्र बाँचिरहेकी एउटी स्त्री हुँ। बाहिरबाट हेर्दा मेरो जीवन पूर्ण देखिन सक्छ। समाजले मलाई विवाहित भन्छ, कसैकी श्रीमती भनेर चिनाउँछ। मेरो सिउँदोमा सिन्दूर छ, हातमा चुरा छन्, तर ती चुराको आवाजमा रमाउने मानिसको सामीप्य मेरो भागमा छैन। रात पर्छ, दिन सकिन्छ, घडीका काँटाहरू घुमिरहन्छन्, तर मेरो प्रतीक्षाको घडी भने एउटै ठाउँमा रोकिएको छ। ओछ्यानको एउटा पाटोमा म हुन्छु, अर्को पाटोमा सम्झना, कल्पना र अधुरा रहरहरू सुतिरहेका हुन्छन्। कहिलेकाहीँ आफ्नै सिउँदोको सिन्दूर छामेर सोच्छु, के विवाह भनेको केवल कसैको नाम आफ्नो नामसँग जोडिनु मात्रै हो ? कि विवाह भनेको थाकेको दिनको अन्त्यमा कसैको काँधमा शिर राखेर निःशब्द हुन पाउनु पनि हो ?

मेरो जीवनको कथा आजको एक्लोपनबाट सुरु भएको होइन। यसको सुरुवात त त्यतिबेलै भएको थियो, जतिबेला मैले संसारलाई बुझ्न पनि जानेकी थिइनँ। अरू बालबालिकाले आमाको काखमा निदाउन सिकिरहेका बेला मैले अभावको ओछ्यानमा आँसु लुकाउन सिकेँ। अरूले बाबुको औँला समातेर संसार चिन्न थालेका बेला मैले आफ्नै छायालाई साथी बनाएर हिँड्न सिकेँ। बाल्यकालमा आमाबुबाको माया, परिवारको न्यानोपन र आफन्तको संरक्षण गुमाउनु भनेको केवल एउटा घर गुमाउनु होइन रहेछ, आफ्नो बाल्यकाल नै गुमाउनु रहेछ।

भगवान् कृष्णले जन्मँदै देवकीको काख छोड्नुपर्‍यो, वासुदेवको संरक्षणबाट टाढिनुपर्‍यो र गोकुलमा नयाँ परिवेशमा हुर्कनुपर्‍यो। कृष्णको जीवनमा यशोदा थिइन्, नन्द थिए, गोकुलको प्रेम थियो। तर मेरो जीवनमा त्यो गोकुल पनि कहाँ थियो र ? मेरा लागि आश्रमका भित्ताहरू नै घर बने, त्यहाँका अपरिचित अनुहारहरू नै संसार बने। अरूका लागि बाल्यकाल सम्झनाको सुन्दर बगैँचा होला, मेरा लागि भने त्यो एउटा यस्तो खाली पाना हो, जसमा लेखिनुपर्ने आमाको माया, बाबुको आशीर्वाद र परिवारको आत्मीयता कहिल्यै लेखिएन।

कहिलेकाहीँ मनमा प्रश्न उठ्छ, मैले पनि अरूले जस्तै आमाको काखमा टाउको राखेर रुन पाउनुपर्ने थिएन र ? बिरामी हुँदा निधारमा कसैले हात राखिदिनुपर्ने थिएन र ? कुनै गल्ती गर्दा गाली गर्ने र गल्तीपछि फेरि अँगालोमा बाँध्ने आफ्ना मानिसहरू हुनुपर्ने थिएनन् र ? तर जीवनले मेरा प्रश्नहरूको उत्तर कहिल्यै दिएन। बरु हरेक प्रश्नसँगै एउटा नयाँ एक्लोपन थपिदियो।

समय बित्दै गयो। बाल्यकालको अभावले मनभित्र बनाएका खाली ठाउँहरू यौवनमा पुग्दा प्रेमले भरिएलान् भन्ने लागेको थियो। मैले पनि कसैको आँखामा आफ्नो संसार देखेँ। कसैको मीठो बोलीलाई विश्वास गरेँ। कसैको हात समातेर जीवनका कठिन बाटाहरू पार गर्ने सपना बुनेँ। मलाई ठूलो महल चाहिएको थिएन, महँगा उपहार चाहिएका थिएनन्। मलाई त केवल यस्तो एउटा मन चाहिएको थियो, जहाँ म आफ्नो विगतका घाउहरू लुकाउन नपरोस्, जहाँ मेरो गरिबी कमजोरी नबनोस्, जहाँ मेरो एक्लोपनलाई अवसर होइन, संवेदना ठानियोस्।

तर प्रेमको संसारमा पनि मेरो भागमा विश्वासभन्दा बढी परीक्षा परे। मेरो आर्थिक अवस्था कमजोर थियो, पछाडि उभिने परिवार थिएन, समाजमा मेरो पक्षमा बोलिदिने बलियो सम्बन्ध थिएन। मेरो सरलतालाई कतिपयले कमजोरी ठाने, मेरो विश्वासलाई आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्ने माध्यम बनाए। विवाहको सपना देखाउने ओठहरूले आत्मीयताको कुरा गरे, तर मनको सम्मान गर्न सकेनन्। कसैले साथ दिने वाचा गर्‍यो, तर साथको अर्थ शरीरसम्म मात्र सीमित राख्न खोज्यो। मैले प्रेम खोजेकी थिएँ, उनीहरूले स्वार्थ खोजे। मैले जीवनभरको सहयात्री खोजेकी थिएँ, उनीहरूले क्षणिक चाहना पूरा गर्ने बाटो खोजे।

त्यतिबेला मैले एउटा कठोर सत्य बुझ्नुपर्‍यो, संसारमा सबैभन्दा असहाय त्यो मानिस हुँदोरहेछ, जसको पीडा सुन्ने कोही हुँदैन र जसको पक्षमा उभिने आफ्नै कोही हुँदैन। मैले आँसु पुछिदिने हात खोजेँ, तर कतिपय हातले आँसुको कारण नै थपिदिए। अन्ततः आत्मसम्मान बचाउन मैले धेरै सम्बन्धहरूबाट आफूलाई अलग गरेँ। मन रोयो, विश्वास टुट्यो, सपना चकनाचुर भए, तर मैले आफूलाई सस्तो हुन दिइनँ।

त्यसपछि मैले आँसुलाई कमजोरी होइन, ऊर्जामा बदल्ने निर्णय गरेँ। अभावलाई आफ्नो परिचय बन्न दिइनँ। भोक, निद्रा र थकानसँग सम्झौता गर्दै अक्षरहरूसँग मित्रता गाँसेँ। अरूका लागि रात विश्रामको समय हुन्थ्यो, मेरा लागि भविष्य निर्माण गर्ने समय। अरूका लागि रहर पूरा गर्ने उमेर थियो, मेरा लागि रहरहरूलाई थाती राखेर संघर्ष गर्ने समय। मैले पढेँ, सिकेँ, लडेँ र फेरि उठेँ। जीवनले जति पटक पछार्‍यो, मैले त्यति नै पटक आफ्नो अस्तित्व सम्हालेँ।

आज म आफूलाई सक्षम ठान्न सक्छु। समाजमा आफ्नो परिचय बनाउन सकेकी छु। अरूका समस्या सुन्न सक्छु, अरूलाई हौसला दिन सक्छु, कठिन परिस्थितिमा पनि धैर्य राख्न सिकेकी छु। तर एउटा कुरा कसैले बुझेन, अरूलाई हिम्मत दिने मानिसको आफ्नै मन कति कमजोर भएको हुन सक्छ। अरूका आँखाका आँसु पुछ्ने हातले आफ्नै आँसु कति पटक पुछेको हुन्छ, त्यसको हिसाब कसले राख्छ ? संसारले मेरो सफलता देख्यो, तर त्यो सफलताको जगमा पुरिएका मेरा रहरहरू देखेन। मेरो आत्मविश्वास देख्यो, तर त्यसको पछाडि लुकेको असुरक्षा देखेन। मेरो मुस्कान देख्यो, तर त्यो मुस्कान जोगाउन मैले कति रात एक्लै बिताएँ, त्यो कसैले बुझेन।

जीवनमा केही मित्रहरू पनि बने। उनीहरू मेरा लागि सुदामाजस्तै आत्मीय छन्। उनीहरूसँग धन छैन, ठूलो हैसियत छैन, तर मनमा निष्कपट माया छ। म दुःखी हुँदा उनीहरूको मन दुख्छ, मेरो पीडामा उनीहरू पनि भित्रभित्रै भत्किन्छन्। तर उनीहरूको आफ्नै जीवन अभावले थिचिएको छ। उनीहरू चाहेर पनि मेरो जीवनका सबै खाली ठाउँ भरिदिन सक्दैनन्। कहिलेकाहीँ मानिसलाई पैसा होइन, कसैले आफ्नो कुरा सुनिदिए पुग्छ। तर मेरो नियति कस्तो छ भने, मेरो मन बुझ्नेहरू पनि आफ्नै विवशतासँग लडिरहेका छन्। कृष्णका सुदामासँग मित्रताको अमूल्य उपहार थियो, मेरा सुदामासँग पनि माया छ, तर जीवनका सबै आवश्यकता मायाले मात्रै पूरा हुँदैनन् भन्ने कठोर यथार्थ हामी दुवैले बुझेका छौँ।

त्यसपछि जीवनमा विवाह आयो। मैले सोचेँ, अब सायद मेरो प्रतीक्षाको अन्त्य हुनेछ। अब मेरो पनि एउटा घर हुनेछ, जहाँ फर्केर जाँदा कसैले मेरो बाटो हेरेको हुनेछ। अब मेरो पनि एउटा मानिस हुनेछ, जसलाई दिनभरिका साना दुःख र साना खुसी सुनाउन पाउनेछु। अब कुनै रात डर लाग्दा कसैको हात समात्न पाउनेछु। अब बिरामी हुँदा कसैले औषधिभन्दा पहिले मेरो निधार छामिदिनेछ। अब मेरो जीवनमा पनि कसैले सोध्नेछ, आज तिमी थाक्यौ कि ? तिमीलाई के कुराले दुःखी बनायो ? तिमीलाई के चाहिएको छ ?

मैले विवाहलाई केवल सामाजिक सम्बन्ध ठानेकी थिइनँ। मैले यसलाई वर्षौंदेखिको एक्लोपनको अन्त्य ठानेकी थिएँ। बाल्यकालमा नपाएको परिवार, यौवनमा नपाएको निःस्वार्थ प्रेम र संघर्षका वर्षहरूमा नपाएको आत्मीयता अब वैवाहिक जीवनमा पाउनेछु भन्ने आशा गरेकी थिएँ। तर विवाह भयो, सम्बन्ध बन्यो, सिउँदो सजियो, तर जीवनको खालीपन भने जस्ताको तस्तै रह्यो।

श्रीमान् छन्, तर सँगै छैनन्। सम्बन्ध छ, तर सामीप्य छैन। बोलाउने अधिकार छ, तर दिनभरि मनका कुरा सुनाउने अवसर छैन। सम्झिने मन छ, तर सम्झनालाई वास्तविकतामा बदल्ने समय छैन। कहिलेकाहीँ त लाग्छ, म कसैकी श्रीमती भएर पनि आफ्नै जीवनमा एक्लै छु। अरू महिलाहरूले श्रीमान् घर फर्किने समय पर्खन्छन्, म पनि पर्खन्छु। तर उनीहरूका लागि त्यो प्रतीक्षा केही घण्टाको हुन्छ, मेरो प्रतीक्षा दिन, महिना र कहिलेकाहीँ अनगिन्ती रातहरूमा फैलिएको हुन्छ।

मानिसहरूलाई लाग्न सक्छ, दूरी त दूरी मात्रै हो, फोनमा कुरा गर्न सकिन्छ, सन्देश पठाउन सकिन्छ, भिडियोमा अनुहार हेर्न सकिन्छ। तर उनीहरूलाई कसले बुझाओस्, आवाज सुन्नु र आवाजसँगै सासको न्यानोपन महसुस गर्नु एउटै कुरा होइन। पर्दामा अनुहार देख्नु र थाकेको अनुहारलाई आफ्ना हातले छाम्नु एउटै कुरा होइन। शुभरात्रि भन्नु र एउटै सिरानीको दुई छेउमा निदाउनु एउटै कुरा होइन। जन्मदिनमा शुभकामना पाउनु र बिहान आँखा खुल्दा सबैभन्दा पहिले जीवनसाथीको अनुहार देख्नु एउटै कुरा होइन।

स्त्रीलाई सधैँ महँगा उपहार चाहिन्छ भन्ने छैन। उसलाई हरेक दिन ठूलो प्रेमको घोषणा पनि चाहिँदैन। कहिलेकाहीँ उसलाई यति मात्रै चाहिन्छ कि कसैले उसको मौनता बुझोस्। ऊ बोल्न नसक्दा उसको आँखामा प्रश्न पढोस्। ऊ थाक्दा उसको काँध बनोस्। ऊ निराश हुँदा उसको हात समातेर भनिदेओस्, म छु नि, तिमी एक्ली छैनौ। तर यति सामान्य लाग्ने चाहना पनि मेरो जीवनमा किन यति असामान्य बनेको छ ?

रातको एकान्तमा कहिलेकाहीँ म आफ्नै मनसँग कुरा गर्छु। सिउँदोको सिन्दूर छाम्छु, हातका चुरा हेर्छु र आफैँलाई सोध्छु, के यही हो मैले जीवनभर खोजेको सम्बन्ध ? के विवाहपछि पनि मानिसले आफ्नो एक्लोपनसँगै सुत्नुपर्ने हो ? के एउटी स्त्रीको सम्पूर्ण जीवन अरूका लागि बलियो बन्ने र आफ्ना लागि कमजोर हुन नपाउने संघर्षमै बित्नुपर्ने हो ?

कृष्णको जीवन सम्झिन्छु। उनी देवकीका छोरा थिए, यशोदाका लाडला थिए, राधाका प्रेम थिए, गोपिनीहरूका प्रिय थिए, अर्जुनका सारथि थिए, सुदामाका मित्र थिए। उनीसँग संसार थियो, तर उनको जीवनमा पनि वियोगका अध्याय थिए। राधासँगको प्रेम पूर्ण मिलनमा परिणत भएन। गोकुलको बाल्यकाल फर्केर आएन। वृन्दावनका ती दिनहरू सम्झनामा सीमित भए। सायद कृष्ण हुनु भनेको सबैको प्रिय भएर पनि आफ्नै मनका केही खाली ठाउँहरू जीवनभर बोकेर हिँड्नु रहेछ।

म पनि आज आफूलाई आधुनिक कृष्णजस्तै महसुस गर्छु। फरक यति हो, कृष्णको बाँसुरीले संसारलाई मन्त्रमुग्ध बनाउँथ्यो, मेरो मौनताले कसैलाई केही सुनाउँदैन। कृष्णको वियोगलाई संसारले दर्शन र प्रेमको प्रतीक बनायो, मेरो वियोगलाई भने सामान्य वैवाहिक परिस्थिति भनेर बुझेर टारिदिन्छ। कृष्णका आँखामा पनि कुनै अधुरो प्रतीक्षा थियो होला, मेरा आँखामा पनि छ। तर मेरो प्रतीक्षाको कथा लेख्ने कोही छैन।

मलाई कसैसँग ठूलो गुनासो छैन। जीवनले जे दियो, त्यसलाई स्वीकार गर्दै यहाँसम्म आइपुगेकी छु। तर कहिलेकाहीँ मनले प्रश्न गर्छ, अरूका लागि यति धेरै त्याग गरेपछि आफ्नो भागमा अलिकति सामीप्य माग्नु पनि के स्वार्थ हो ? बाल्यकालमा आमाबुबाको माया खोज्नु, यौवनमा निःस्वार्थ प्रेम चाहनु र विवाहपछि श्रीमान्को साथ खोज्नु के धेरै ठूलो अपेक्षा हो ? मैले मागेको त कुनै विलासिता होइन, एउटा आत्मीय उपस्थिति मात्रै त हो।

मलाई पनि कुनै दिन कसैले आफ्नो प्राथमिकतामा राखोस् भन्ने चाहना छ। म पनि कसैको व्यस्त जीवनमा बाँकी रहेको समय होइन, जीवनको अभिन्न हिस्सा बन्न चाहन्छु। मलाई पनि कुनै दिन घर फर्किंदा ढोका खोल्ने आफ्नै मानिस होस्। चियाको कपसँगै दिनभरिका कुरा बाँड्न पाऊँ। कुनै साँझ बिना कारण सँगै हाँस्न पाऊँ। कुनै रात मन भारी हुँदा छातीमा टाउको राखेर निःशब्द रुन पाऊँ। मलाई पनि जीवनले दिएको थकान कसैको अँगालोमा बिसाउन मन छ।

किनकि स्त्रीको जीवन केवल सिन्दूर, चुरा र मंगलसूत्रले पूर्ण हुँदैन। उसको मनलाई पनि माया चाहिन्छ, शरीरलाई पनि न्यानोपन चाहिन्छ, आत्मालाई पनि आत्मीयता चाहिन्छ। विवाहले एउटा नाता दिन्छ, तर त्यसलाई जीवन्त बनाउने त सँगै बिताएका क्षण, साझा सपना, आपसी सम्मान र एकअर्काको उपस्थितिको अनुभूति हो।

आज पनि म हाँस्छु, काम गर्छु, पढ्छु, अरूलाई हौसला दिन्छु र आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्छु। तर मेरो भित्र एउटा सानो बालिका अझै आमाको काख खोजिरहेकी छे। एउटा युवती अझै निःस्वार्थ प्रेमको विश्वास खोजिरहेकी छे। एउटा संघर्षशील स्त्री अझै आफ्नो त्यागको अर्थ खोजिरहेकी छे। अनि एउटा विवाहित महिला अझै आफ्नो श्रीमान्को सामीप्य पर्खिरहेकी छे।

यी सबै एउटै शरीरभित्र बाँचेका फरक फरक उमेरका मेरा रूपहरू हुन्। बाहिरबाट म एउटी परिपक्व महिला देखिन्छु, तर भित्र अझै धेरै अधुरा बाल्यकाल, नपुगेका रहर र अपूरा अँगालाहरू जीवित छन्।

सायद मेरो जीवनको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना यही हो, मैले जीवनभर आफ्नो भन्ने एउटा घर खोजेँ, तर घरको अनुभूति कहिल्यै पूर्ण रूपमा पाउन सकिनँ। मैले आफ्नो भन्ने एउटा मानिस खोजेँ, तर आफ्नोपनको अनुभूति गर्न अझै पर्खिरहेकी छु। मैले सम्बन्ध खोजेँ, तर सम्बन्धभित्रको सामीप्य खोजिरहेकी छु।

म कुनै देवी होइन, जसले सबै दुःख सहेर पनि कहिल्यै पीडा महसुस गर्दिनँ। म कुनै ढुङ्गाको मूर्ति पनि होइन, जसलाई एक्लै राख्दा केही फरक पर्दैन। म पनि हाँस्न चाहने, रुन चाहने, माया गर्न र माया पाउन चाहने एउटा साधारण स्त्री हुँ।

मेरो सिउँदोमा सिन्दूर छ, तर त्यो सिन्दूरको अर्थ मेरो जीवनमा पनि अनुभूत हुन पाओस्। मेरा हातमा चुरा छन्, तर ती चुराको आवाजसँगै जीवनसाथीको हाँसो पनि मिसिन पाओस्। मेरो घरमा एउटा सम्बन्ध छ, तर त्यो सम्बन्धले घरको न्यानोपन पनि दिन सकोस्।

अन्ततः म संसारसँग धन, सम्पत्ति, प्रतिष्ठा वा विलासिता मागिरहेकी छैन। म त केवल जीवनसँग एउटा सानो अधिकार मागिरहेकी छु, आफ्नो मानिससँग आफ्नै समय बिताउने अधिकार। आफ्नो दुःख सुनाउने अधिकार। आफ्नो थकान बिसाउने अधिकार। अनि आफूले प्रेम गरेको मानिसको नजिक रहेर सामान्य जीवन बाँच्ने अधिकार।

किनकि संसारका लागि कृष्ण भगवान् हुन सक्छन्, तर आफ्नै मनका लागि उनी पनि प्रेम, माया र सामीप्य खोज्ने एक पात्र थिए। र म, यो आधुनिक कृष्ण, संसारका अगाडि जति नै बलियो देखिए पनि आफ्नो एकान्तमा अझै एउटा आत्मीय अँगालोको प्रतीक्षामा छु।

सायद मेरो जीवनको सबैभन्दा ठूलो अधुरोपन यही हो, सिउँदोमा सिन्दूर भर्नेसँग सम्बन्ध त जोडियो, तर मनको एकान्तमा आएर बस्ने साथी अझै भेटिएको छैन।